‘In het sociaal domein gaan miljoenen om, natuurlijk willen criminelen uit die ruif mee-eten.’ Burgemeester Paul Depla van Breda windt er geen doekjes om in zijn strijd tegen de ondermijning, de vermenging van onder- en bovenwereld. Het is tijd dat het sociaal domein wakker wordt, klinkt het. Depla staat niet alleen in zijn wake-upcall. ‘Je gaat het pas zien als je het doorhebt’, stelt veiligheidsexpert Nicole Lieve.

Burgemeesters die met de dood worden bedreigd, drugscriminelen die aan invloed winnen, infiltratie in de lokale politiek. Brabant, een belangrijke drugshotspot, heeft ondermijning de afgelopen jaren in heel Nederland op de kaart gezet. Volgens Brabantse bestuurders heeft zich een parallelle samenleving ontwikkeld op het platteland en in de wijk. Met een speciale taskforce – ondersteund met extra geld uit Den Haag – proberen gemeenten, politie en OM de ondermijning aan te pakken. De Bredase burgemeester Paul Depla spreekt van maffiapraktijken en schreef eind vorig jaar nog met zijn Eindhovense collega een brandbrief aan politieke partijen in Brabant en Zeeland om te waarschuwen voor criminele infiltratie tijdens de aankomende gemeenteraadsverkiezingen. Politieke partijen die in Breda aan de verkiezingen meedoen, laten – voor het eerst in Nederland – hun partijfinanciën door een accountant doorlichten. Alles om criminelen buiten de politiek te houden.
KWETSBAAR
Het past in de strijd van Depla tegen de georganiseerde misdaad. Te vaak wordt de vermenging met de bovenwereld onderschat, stelt hij ferm. Maar die tijd is voorbij. “Elke afdeling binnen een gemeente, ook Werk en Inkomen, moet zich in de schoenen van een criminele ondernemer verplaatsen. Waar zijn we kwetsbaar? Wees daarbij creatief en
bedenk het onmogelijke. Dat doen de criminelen ook. Deze ondernemers zijn erop uit om zo snel, zo veel mogelijk geld te verdienen. Ze zoeken naar plekken waarin veel geld om gaat. Het sociaal domein, waarin miljoenen omgaan, is dus erg kwetsbaar.” De burgemeester wijst op de grootschalige pgb-fraude. “Dan heb je het niet meer over misbruik door een enkeling. Het beeld van handhaving is vaak dat het asociaal is om mensen in een kwetsbare positie aan te pakken. Maar dat naïeve beeld moeten we echt achter ons laten. Anders geef je ruim baan aan de criminelen die hier massaal misbruik van maken.” Het gaat niet alleen om zorgfraude. Depla geeft het voorbeeld van mensen die in het kader van sociale activering aan het werk werden gezet in een hennepkwekerij. “Er was niet goed gecontroleerd om wat voor soort onderneming het ging. En dan ben je als overheid indirect arbeidskrachten aan het leveren aan criminelen. Dan zijn we aan het faciliteren. Ver gezocht? Niet meer als je hebt meegemaakt.”
WIETLUCHT Professor Emile Kolthoff, lector ondermijning aan de Avans Hogeschool, stelt dat het sociaal domein het thema ondermijning nog niet scherp in het vizier heeft. “Terwijl het juist professionals in het sociaal domein zijn die vaak indirect in aanraking komen met ondermijning. Ze herkennen het alleen niet.” Hij schetst het voorbeeld van ambtenaren die in het kader van de Wmo bij een sociaal zwak gezin thuis komen. Wanneer de vrouw des huizes de keukenla opentrekt, zien ze een vuurwapen liggen. “Of ze ruiken een sterke wietlucht. Tsja, wat moeten zulke ambtenaren dan? De handelingsverlegenheid is vaak enorm. Ondermijning gaat ook over dit soort dilemma’s. Professionele dilemma’s, waarbij de vertrouwensrelatie met de cliënt – terecht – zwaar weegt. Dat zie je ook bij docenten die weten dat kinderen worden geronseld door drugskoeriers. Als ze optreden, kunnen ze te maken krijgen met boze ouders.” Ambtenaren moeten weten waar ze met hun vermoedens en onderbuikgevoelens terechtkunnen, aldus Kolthoff. “Bij de ambtenaar die op een bepaald adres maandelijks een nieuw persoon moet inschrijven, moet een lampje gaan branden. Dat lampje werkt vaak nog niet.” Ook is het belangrijk dat een ambtenaar zich gesteund voelt in de organisatie. Niet alleen wanneer er zaken ‘niet pluis’ zijn, maar ook wanneer hij zich bedreigd voelt. Kolthoff: “Ook dat gebeurt. Criminelen misleiden ambtenaren niet alleen, maar proberen hen natuurlijk ook om te kopen, te chanteren of te intimideren.” Niet voor niets wisselen steeds meer gemeenten opsporingsambtenaren onderling uit, zodat deze niet aan het werk zijn in de gemeente waar ze ook wonen.
PROOSTEN
Juist op de plaatsen waar de overheid een stapje terugdoet, staan criminelen klaar om in het gat te springen, waarschuwt Kolthoff. “Denk aan de financiering van de lokale voetbalclub. Met als gevolg dat de criminele ondernemer op de nieuwjaarsreceptie staat te proosten met de wethouder. Dat wil je niet. Of een sportschoolhouder die veel jongeren weet aan te trekken. Mooi natuurlijk, maar hij kan zo ook makkelijk – in opdracht van een crimineel – jongeren ronselen voor andere activiteiten.” Kolthoff is blij met de toenemende aandacht voor het onderwerp. Hij ziet dat na Brabant ook elders steeds meer gemeenten ontwaken. “Maar ik kom ook nog steeds burgemeesters tegen die zeggen: Ondermijning? Dat speelt bij ons niet.” Ook Nicole Lieve kent dat soort reacties. Zij is programmaleider ondermijning bij de veiligheidsregio Twente, waar veertien gemeenten, politie, de Belastingdienst en private partijen werken aan een gemeenschappelijke aanpak. Ze is al tien jaar met het onderwerp bezig, waarvan vier jaar in het landelijke politieproject ondermijning. “Je gaat het pas zien als je het doorhebt”, stelt ze, vrij naar Johan Cruijff. “Maar onder elke tegel die je oplicht … Het zit in heel Nederland. Mijn beeld van ons land is daardoor echt wel veranderd.” Lieve is doordrongen van de urgentie. De democratische rechtsstaat is in gevaar. “Ondermijning is geen veiligheidsprobleem, maar een maatschappelijk probleem. We kunnen dit probleem alleen samen aanpakken. Wat ik op dit moment bij veel gemeenten zie, is dat openbare orde en veiligheid erbij betrokken zijn, maar het sociaal domein helemaal niet. Een megarisico. Mijn oproep aan burgemeesters is: zorg dat je linker- en je rechterhand bij elkaar komen.” Burgemeesters en politie kunnen het probleem niet alleen oplossen. Alles staat of valt met samenwerking, benadrukt Lieve. Publiek-private samenwerking. Het programma ‘Ondernemers Alert’ is daar een mooi voorbeeld van. Ondernemers en pandeigenaren worden in netwerkbijeenkomsten bewust gemaakt van ondermijning. “Het gaat ook om weerbaarheid. Na zo’n bijeenkomst heeft een ondernemer, die het vervoer van zijn producten naar de klanten regelt, bijvoorbeeld camera’s geplaatst in zijn busjes, zodat hij weet wat er op de terugweg in wordt vervoerd.” Een ander doel van deze bijeenkomsten
is om de meldingsbereidheid te vergroten. Lieve: “Wanneer de politie een ondernemer aanpakt, blijkt vaak dat de buren van alles hebben gezien. We willen dat de buurman eerder aan de bel trekt.”
KALASJNIKOVS Lieve wijst erop dat een drugscrimineel voor het maken van een xtc-pil tal van andere partijen nodig heeft. Van de boer die zijn schuurtje verhuurt tot het autobedrijf met de bestelwagens. Er wordt in Nederland nog veel de andere kant op gekeken. “Het lijkt criminaliteit zonder zichtbare slachtoffers, maar dit zijn criminelen die grof geweld niet schuwen. Kijk maar naar de recente liquidaties in Breda en de poging tot liquidatie in Enschede. Kalasjnikovs in de wijk.” Een ander voorbeeld is de alleenstaande bijstandsmoeder die door een buurtbewoner wordt benaderd om hennep op zolder neer te zetten. Lieve: “Ze hoeft de plantjes alleen maar te knippen en verdient daar geld mee voor een vakantie naar Benidorm. Maar dan wordt ze het slachtoffer van een ripdeal – vaak een vooropgezet plan – en heeft ze ineens een schuld bij die criminelen. Dan zit ze klem.” Lieve vervolgt: “Ondermijning lijkt altijd over de politie te gaan, over handhaving en aanpakken. Maar het gaat nog veel meer over preventie. Dat vraagt om waakzaamheid, juist van het sociaal domein. Deze moeder kan maar één keer ‘nee’ zeggen.” *
Meestal komen de verhalen wel los. Elke ambtenaar kent wel die straat met vage bedrijfjes zonder klanten of die man die altijd met veel cash rondloopt. Wanneer Raymond Haesenbos, adviseur veiligheidssamenwerking bij adviesbureau Van Aetsveld, zijn bewustwordingssessie heeft gehouden, valt bij veel ambtenaren het kwartje. “We proberen in deze sessies juist ook met plaatselijke beelden te werken en maken het zo concreet mogelijk. Waar tref je ondermijning nu precies aan en wat zijn de signalen? Dat zorgt voor herkenning.” Haesenbos helpt gemeenten in Nederland het ondermijningsbeleid handen en voeten te geven. “Het is wel belangrijk dat de ambtenaren na deze sessies ergens terechtkunnen met hun vermoedens. Dat kan een persoon, e-mailadres of speciale app zijn.”
Naast het signaleren van ondermijning gaat de aanpak van Haesenbos ook over de ‘weerbare overheid’. Over integriteit van politiek en ambtelijk apparaat. Een volgende belangrijke stap is de samenwerking. “De integrale aanpak, die het sociaal domein ook zo goed kent. Er zijn veel overeenkomsten tussen het veiligheidsdomein en het sociaal domein. Jammer genoeg wordt alleen vaak vergeten om een brug te slaan tussen beide. Met als gevolg dat de mensen van het sociaal domein, zonder dat ze het weten, met de criminelen aan keukentafel zitten.” Hij wijst op de zorgfraude, waarbij criminelen juist kwetsbare mensen uitbuiten. “Ze vullen de papieren in, regelen alles en sluizen ondertussen flinke bedragen weg. Dat moeten wij als maatschappij niet willen.”
Burgemeester